QUAN TRẮC MÔI TRƯỜNG LÀ GÌ? QUY TRÌNH NỘI DUNG MÀ CÁC DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT

10.09.2026 11 phút đọc

Nội dung bài viết

Trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh và vận hành cơ sở, doanh nghiệp có thể phát sinh nhiều yếu tố tác động đến môi trường như nước thải, khí thải, bụi, tiếng ồn, chất lượng nước, đất hoặc các yếu tố môi trường khác.
Nếu chỉ dựa vào cảm quan hoặc tình trạng vận hành của hệ thống để đánh giá thì rất khó xác định chính xác mức độ ảnh hưởng của các nguồn phát sinh.
Quan trắc môi trường là một trong những công cụ giúp doanh nghiệp thu thập dữ liệu thực tế, phân tích các thông số môi trường và có cơ sở để đánh giá hiện trạng, kiểm soát các nguồn phát sinh cũng như đưa ra biện pháp quản lý phù hợp.
Vậy quan trắc môi trường là gì?
Doanh nghiệp cần quan trắc những gì? Quy trình thực hiện ra sao và cần lưu ý những vấn đề nào?

1. Quan trắc môi trường là gì?

Hiểu một cách thực tế, quan trắc môi trường là quá trình thực hiện các hoạt động lấy mẫu, đo đạc, phân tích và đánh giá các thông số môi trường theo một chương trình hoặc mục tiêu quan trắc xác định.
Tùy vào đặc điểm của cơ sở, hoạt động quan trắc có thể liên quan đến các đối tượng môi trường khác nhau như:

Nước;
Nước thải;
Khí thải;
Không khí xung quanh;
Đất;
Tiếng ồn và các yếu tố môi trường liên quan;
Các đối tượng khác theo yêu cầu của chương trình và hồ sơ áp dụng.

Điểm quan trọng là không có một chương trình quan trắc giống nhau cho mọi doanh nghiệp.
Một cơ sở sản xuất thực phẩm, một nhà máy cơ khí, một khu công nghiệp, một cơ sở y tế hay một dự án xây dựng có thể có nguồn phát sinh, quy mô và đặc điểm hoạt động hoàn toàn khác nhau.
Vì vậy, việc xác định nội dung quan trắc cần dựa trên đặc điểm thực tế của từng cơ sở, thay vì áp dụng máy móc một danh sách thông số chung.

2. Quan trắc môi trường nhằm mục đích gì?

Mục tiêu của quan trắc không đơn thuần là “lấy mẫu và có một phiếu kết quả”.
Dữ liệu quan trắc có thể giúp doanh nghiệp:

Đánh giá hiện trạng môi trường

Kết quả phân tích giúp doanh nghiệp có dữ liệu thực tế về các thông số được lựa chọn trong chương trình quan trắc.
Thay vì chỉ nhận định:
“Nước thải đang ổn.”
doanh nghiệp có thể dựa trên kết quả phân tích để biết cụ thể các thông số đang ở mức nào.

Phát hiện dấu hiệu bất thường

Một kết quả tăng bất thường so với các kỳ trước có thể là dấu hiệu cần kiểm tra thêm.
Ví dụ, đối với nước thải, sự thay đổi của các thông số như COD, BOD, TSS hoặc amoni có thể gợi ý doanh nghiệp cần rà soát lại quá trình vận hành và xử lý.

Kiểm soát nguồn phát sinh

Khi dữ liệu quan trắc được theo dõi theo thời gian, doanh nghiệp có thể nhận diện xu hướng thay đổi và chủ động kiểm tra nguồn gây ra biến động.

Hỗ trợ công tác quản lý môi trường

Dữ liệu quan trắc là một phần quan trọng trong quá trình theo dõi và quản lý môi trường tại cơ sở, đặc biệt khi doanh nghiệp cần đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát ô nhiễm.

3. Doanh nghiệp cần quan trắc những gì?

Đây là câu hỏi rất thường gặp nhưng không nên trả lời bằng một danh sách cố định áp dụng cho tất cả doanh nghiệp.
Các đối tượng và thông số quan trắc cần được xác định dựa trên:

Loại hình hoạt động;
Quy mô cơ sở;
Công suất;
Nguyên liệu sử dụng;
Công nghệ sản xuất;
Nguồn phát sinh;
Hệ thống xử lý;
Vị trí và điều kiện môi trường xung quanh;
Hồ sơ môi trường của cơ sở;
Mục tiêu của chương trình quan trắc;
Quy chuẩn hoặc tiêu chuẩn phù hợp với từng trường hợp.

Ví dụ, một cơ sở có hệ thống xử lý nước thải sẽ có nhu cầu đánh giá khác với một cơ sở chủ yếu phát sinh khí thải.
Tương tự, doanh nghiệp có nhiều công đoạn sản xuất phát sinh bụi, tiếng ồn hoặc khí thải sẽ cần xem xét các yếu tố này trong chương trình quản lý môi trường phù hợp.
Vì vậy, trước khi lấy mẫu, việc khảo sát và xác định đúng đối tượng quan trắc là bước rất quan trọng.

4. Một chương trình quan trắc môi trường thường gồm những nội dung nào?

Một chương trình quan trắc được xây dựng phù hợp thường cần xem xét nhiều yếu tố thay vì chỉ xác định “lấy bao nhiêu mẫu”.
Có thể hình dung theo chuỗi:
Xác định mục tiêu → Khảo sát cơ sở → Xác định nguồn phát sinh → Xác định vị trí quan trắc → Xác định thông số → Xác định phương pháp và kế hoạch lấy mẫu → Lấy mẫu/đo đạc → Phân tích → Kiểm soát chất lượng → Đánh giá kết quả.

Việc lựa chọn phương pháp, thiết bị, lấy mẫu, bảo quản mẫu và xử lý dữ liệu cần được thực hiện phù hợp với yêu cầu kỹ thuật áp dụng.Thông tư 10/2021/TT-BTNMT là một trong những văn bản kỹ thuật quan trọng liên quan đến quan trắc môi trường và quản lý thông tin, dữ liệu quan trắc chất lượng môi trường. Văn bản này được ban hành ngày 30/06/2021 và có hiệu lực từ 16/08/2021.

5. Vị trí quan trắc được xác định như thế nào?

Vị trí lấy mẫu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị của kết quả quan trắc.
Nếu lựa chọn vị trí không phù hợp, mẫu thu được có thể không phản ánh đúng đối tượng cần đánh giá.
Khi xác định vị trí, cần xem xét:

Nguồn phát sinh;
Điểm xả;
Hướng phát tán;
Đặc điểm địa hình;
Đặc điểm dây chuyền sản xuất;
Vị trí thiết bị xử lý;
Điều kiện vận hành;
Mục tiêu quan trắc;
Yêu cầu kỹ thuật tương ứng.

Ví dụ, đối với một hệ thống xử lý nước thải, vị trí lấy mẫu cần được xác định dựa trên mục tiêu đánh giá và đặc điểm hệ thống, thay vì lựa chọn tùy tiện một vị trí dễ tiếp cận.
Khảo sát thực tế trước khi lấy mẫu vì vậy có ý nghĩa rất lớn.

Vị trí lấy mẫu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị của kết quả quan trắc.

Nếu lựa chọn vị trí không phù hợp, mẫu thu được có thể không phản ánh đúng đối tượng cần đánh giá.

Khi xác định vị trí, cần xem xét:

Nguồn phát sinh;
Điểm xả;
Hướng phát tán;
Đặc điểm địa hình;
Đặc điểm dây chuyền sản xuất;
Vị trí thiết bị xử lý;
Điều kiện vận hành;
Mục tiêu quan trắc;
Yêu cầu kỹ thuật tương ứng.

6. Các thông số quan trắc được lựa chọn ra sao?

Thông số cần quan trắc không nên được lựa chọn chỉ dựa trên thói quen hoặc danh sách của một cơ sở khác.
Việc lựa chọn cần gắn với:
Nguồn phát sinh → đặc tính chất thải → công nghệ → mục tiêu đánh giá → yêu cầu áp dụng.
Chẳng hạn, với nước thải có thể xuất hiện các nhóm thông số như:

pH;
TSS;
COD;
BOD;
Amoni;
Một số thông số khác tùy loại hình và yêu cầu áp dụng.

Trong khi đó, đối với khí thải hoặc môi trường không khí, nhóm thông số sẽ được xác định theo nguồn phát sinh và đối tượng cần đánh giá.
Do đó, “quan trắc càng nhiều thông số càng tốt” không phải lúc nào cũng là cách tiếp cận phù hợp.
Quan trọng hơn là phải xác định đúng thông số cần theo dõi và đúng mục tiêu quan trắc.

7. Quy trình quan trắc môi trường thực tế

Một quy trình triển khai chuyên nghiệp thường có thể được tổ chức theo các bước sau:

Bước 1: Thu thập thông tin cơ sở
Tìm hiểu:

Ngành nghề;
Quy mô;
Công suất;
Công nghệ;
Nguyên liệu;
Nguồn phát sinh;
Hệ thống xử lý;
Hồ sơ môi trường hiện có;
Kết quả quan trắc các kỳ trước.

Bước 2: Khảo sát hiện trạng
Đơn vị thực hiện cần khảo sát thực tế để xác định các nguồn phát sinh và điều kiện lấy mẫu.
Bước 3: Xây dựng chương trình quan trắc
Xác định:

Vị trí;
Đối tượng;
Thông số;
Số lượng mẫu;
Phương pháp;
Thời điểm;
Các yêu cầu kỹ thuật liên quan.

Bước 4: Thực hiện lấy mẫu và đo đạc
Mẫu được thu thập theo phương pháp phù hợp với từng đối tượng.
Bước 5: Bảo quản và vận chuyển mẫu
Đây là bước dễ bị xem nhẹ nhưng có thể ảnh hưởng đến chất lượng mẫu và kết quả phân tích.
Bước 6: Phân tích mẫu
Mẫu được phân tích theo phương pháp phù hợp với từng thông số.
Bước 7: Kiểm soát chất lượng
Quá trình quan trắc cần có các biện pháp kiểm soát chất lượng phù hợp để đảm bảo độ tin cậy của dữ liệu.
Bước 8: Đánh giá kết quả
Kết quả được tổng hợp, xem xét và đối chiếu với yêu cầu áp dụng tương ứng.
Bước 9: Đưa ra khuyến nghị
Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, doanh nghiệp cần tiếp tục xác định nguyên nhân và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.

8. Kết quả quan trắc môi trường có ý nghĩa như thế nào?

Một báo cáo quan trắc không nên được nhìn đơn giản là:
“Đạt” hoặc “Không đạt”.
Doanh nghiệp nên quan tâm đến xu hướng của dữ liệu.
Ví dụ:

Kỳ quan trắc	COD	TSS	Amoni
Kỳ 1	Ổn định	Ổn định	Ổn định
Kỳ 2	Tăng	Ổn định	Tăng
Kỳ 3	Tăng cao	Tăng	Tăng cao

Nếu các thông số có xu hướng tăng qua nhiều kỳ, doanh nghiệp nên chủ động kiểm tra nguyên nhân thay vì chỉ chờ đến khi kết quả vượt giới hạn.
Một số nguyên nhân có thể liên quan đến:

Thay đổi nguyên liệu;
Tăng công suất;
Thay đổi quy trình sản xuất;
Hệ thống xử lý hoạt động không ổn định;
Thiết bị xuống cấp;
Hóa chất xử lý không phù hợp;
Điều kiện vận hành thay đổi;
Công tác bảo trì chưa đáp ứng.

Quan trắc tốt không chỉ giúp doanh nghiệp biết “hiện tại đang như thế nào”, mà còn giúp nhận diện xu hướng để chủ động quản lý.

9. Nếu kết quả quan trắc có thông số bất thường thì doanh nghiệp nên làm gì?

Đây là tình huống doanh nghiệp không nên xử lý theo kiểu “làm lại cho đẹp số”.
Khi xuất hiện kết quả bất thường, nên thực hiện theo trình tự:
1. Kiểm tra lại dữ liệu
Xem xét:

Thời điểm lấy mẫu;
Điều kiện vận hành;
Vị trí lấy mẫu;
Phương pháp;
Hồ sơ lấy mẫu;
Kết quả phân tích.

2. Xác định thông số bất thường
Không nên đánh giá toàn bộ hệ thống chỉ dựa trên một thông số duy nhất.
3. Rà soát nguồn phát sinh
Kiểm tra công đoạn nào có khả năng tạo ra sự thay đổi.
4. Kiểm tra hệ thống xử lý
Đánh giá:

Thiết bị;
Công suất;
Hóa chất;
Chế độ vận hành;
Bảo trì;
Tình trạng hệ thống.

5. Đánh giá xu hướng
So sánh với các kết quả trước đó để xác định đây là biến động nhất thời hay vấn đề kéo dài.
6. Xây dựng phương án khắc phục
Tùy nguyên nhân, doanh nghiệp có thể cần điều chỉnh vận hành, bảo trì, thay đổi giải pháp xử lý hoặc thực hiện đánh giá bổ sung.

10. SGCo có thể hỗ trợ doanh nghiệp những gì?

Với dịch vụ quan trắc môi trường, SGCo có thể tiếp cận theo hướng:
Khảo sát cơ sở → Xác định đối tượng và phạm vi → Xây dựng kế hoạch quan trắc → Lấy mẫu/đo đạc → Phân tích → Đánh giá kết quả → Tư vấn các vấn đề cần lưu ý
Phạm vi thực hiện sẽ được xác định dựa trên đặc điểm thực tế của từng cơ sở, thay vì áp dụng một gói quan trắc giống nhau cho mọi doanh nghiệp.
Nếu doanh nghiệp đang chuẩn bị kỳ quan trắc, có kết quả bất thường hoặc chưa chắc chương trình hiện tại đã phù hợp, việc rà soát trước khi triển khai có thể giúp hạn chế tình trạng lấy mẫu thiếu, sai vị trí hoặc lựa chọn thông số chưa phù hợp.
SGCo – Đồng hành cùng doanh nghiệp trong quan trắc và quản lý môi trường dựa trên dữ liệu thực tế.

Hotline: 1900 1713 – 08.1900 1713
Email: info@hsevn.com.vn
Website: hsevn.com.vn